PTSS Nederland - Forum

Op deze informatie kunt u hier niet reageren.

Wanneer mensen zich bedreigd voelen, reageert het lichaam automatisch om te overleven. Deze reactie vindt vaak plaats voordat iemand er bewust over heeft kunnen nadenken. De bekendste overlevingsreacties zijn Fight (vechten), Flight (vluchten) en Freeze (bevriezen). De laatste jaren wordt ook steeds vaker een vierde reactie beschreven: Fawn (meegaandheid of pleasen). Deze reacties zijn normale en automatische functies van het zenuwstelsel. Tijdens een traumatische gebeurtenis kunnen ze helpen om te overleven. Na een trauma kunnen deze reacties echter actief blijven, ook wanneer er geen direct gevaar meer is.

Goed om te wetenIedereen kan één of meerdere overlevingsreacties vertonen. Veel mensen herkennen zich in een combinatie van deze reacties. Welke reactie optreedt, is geen bewuste keuze.

Waarom ontstaan deze reacties?
Het zenuwstelsel is voortdurend bezig met het inschatten van veiligheid en gevaar. Wanneer de hersenen denken dat er gevaar dreigt, wordt automatisch een overlevingsreactie geactiveerd. Dit gebeurt razendsnel en zonder bewuste controle. Bij mensen met PTSS of CPTSS blijft dit alarmsysteem vaak gevoeliger, waardoor deze reacties ook kunnen optreden in situaties die objectief veilig zijn. Meer hierover lees je in 10. De Window of Tolerance (Window van Tolerantie).

Fight – Vechten
Bij de Fight-reactie bereidt het lichaam zich voor om het gevaar actief te bestrijden. Mensen kunnen bijvoorbeeld:

• boos reageren;
• fel in discussie gaan;
• snel geïrriteerd raken;
• controle proberen te houden;
• verbaal of lichamelijk agressief reageren.

Tijdens een traumatische gebeurtenis kan deze reactie helpen om te overleven. Later kan dezelfde reactie optreden in situaties die eigenlijk geen direct gevaar vormen.

Flight – Vluchten
Bij de Flight-reactie probeert het lichaam aan gevaar te ontsnappen. Dit kan zich uiten in:

• weglopen uit een situatie;
• drukke plaatsen vermijden;
• voortdurend bezig blijven;
• moeite hebben om stil te zitten;
• overmatig werken;
• altijd "iets moeten doen".

Vluchten betekent dus niet altijd letterlijk wegrennen. Ook voortdurend actief blijven kan een vorm van vluchten zijn.

Freeze – Bevriezen
Wanneer vechten of vluchten niet mogelijk is, kan het lichaam overschakelen naar de Freeze-reactie. Mensen kunnen dan:

• verstijven;
• niets meer kunnen zeggen;
• zich niet kunnen bewegen;
• geen beslissing meer kunnen nemen;
• het gevoel hebben volledig vast te zitten.

Van buitenaf lijkt iemand soms passief, terwijl het lichaam juist een automatische overlevingsreactie laat zien. Deze reactie wordt vaak verkeerd begrepen.

Fawn – Meegaandheid of pleasen
De Fawn-reactie is minder bekend, maar wordt steeds vaker beschreven bij mensen die langdurig psychisch geweld, emotionele verwaarlozing of narcistisch misbruik hebben meegemaakt. Bij deze reactie probeert iemand gevaar te voorkomen door zich voortdurend aan te passen aan anderen. Dit kan zich uiten in:

• altijd iedereen tevreden willen houden;
• moeilijk "nee" kunnen zeggen;
• conflicten vermijden;
• jezelf wegcijferen;
• voortdurend toestemming vragen;
• bang zijn om anderen teleur te stellen.

Wat ooit hielp om veilig te blijven, kan later leiden tot problemen in relaties en een negatief zelfbeeld.

Kunnen deze reacties elkaar afwisselen?
Ja. Mensen reageren niet altijd op dezelfde manier. Iemand kan bijvoorbeeld:

• op het werk vooral pleasen;
• thuis snel boos worden;
• tijdens een conflict dichtklappen;
• drukke situaties vermijden.

Welke reactie optreedt, hangt af van de situatie, eerdere ervaringen en de mate van stress.

Hoe kunnen deze reacties zich uiten in het dagelijks leven?
Voorbeelden zijn:

• steeds toegeven om ruzie te voorkomen;
• een vergadering verlaten omdat de spanning te hoog wordt;
• verstijven wanneer iemand boos wordt;
• voortdurend bezig zijn om niet stil te hoeven zitten;
• jezelf overal verantwoordelijk voor voelen;
• geen grenzen durven stellen;
• snel geïrriteerd reageren wanneer je je onveilig voelt.

Veel van deze reacties zijn ooit ontstaan als manier om met langdurige onveiligheid om te gaan.

Hoe kan de omgeving dit ervaren?
Voor partners, familieleden of collega's zijn deze reacties vaak lastig te begrijpen.De omgeving kan denken:

• "Waarom word je zo boos?"
• "Waarom loop je steeds weg?"
• "Waarom zeg je nooit wat je zelf wilt?"
• "Waarom klap je helemaal dicht?"
• "Waarom zeg je overal ja op?"

Voor iemand met PTSS of CPTSS zijn deze reacties meestal geen bewuste keuze. Ze zijn ontstaan als automatische overlevingsstrategieën tijdens traumatische ervaringen.Begrip hiervoor kan helpen om minder snel te oordelen en beter aan te sluiten bij wat iemand nodig heeft.

Veelvoorkomende misverstanden
1. "Je kiest ervoor om zo te reageren."
Nee. Fight, Flight, Freeze en Fawn zijn automatische reacties van het zenuwstelsel.
2. "Pleasen is gewoon aardig zijn."
Pleasen vanuit een Fawn-reactie komt meestal voort uit angst, niet uit vrije keuze. Iemand probeert conflicten of afwijzing te voorkomen om zich veilig te voelen.
3. "Waarom heb je niets gedaan?"
Mensen die tijdens een traumatische gebeurtenis bevriezen, krijgen deze vraag helaas regelmatig. Bevriezen is echter een automatische reactie van het zenuwstelsel. Iemand kiest er niet voor om niet te reageren.

Wanneer is het verstandig hulp te zoeken?
Wanneer deze overlevingsreacties regelmatig terugkeren en invloed hebben op werk, relaties of het dagelijks functioneren, is het verstandig professionele hulp te zoeken. Veel traumabehandelingen besteden aandacht aan het herkennen van deze automatische reacties en helpen mensen om stap voor stap nieuwe manieren te ontwikkelen om met stress en onveiligheid om te gaan.

Samenvatting
Fight, Flight, Freeze en Fawn zijn natuurlijke overlevingsreacties van het zenuwstelsel. Tijdens een traumatische gebeurtenis kunnen deze reacties helpen om te overleven.Bij PTSS en CPTSS kunnen deze reacties ook blijven bestaan wanneer het gevaar al voorbij is. Daardoor kunnen mensen boos reageren, situaties vermijden, verstijven of zichzelf voortdurend aanpassen aan anderen.Door deze reacties beter te begrijpen, ontstaat vaak meer inzicht, zelfcompassie en begrip vanuit de omgeving.

Bronnen
Dit artikel is gebaseerd op:

• Walter Cannon – Beschrijving van de Fight-or-Flight-respons.
• Pete Walker – Beschrijving van de Fawn-respons bij complexe traumatisering.
• Stephen Porges – Polyvagaaltheorie en reacties van het autonome zenuwstelsel.
• ICD-11 (International Classification of Diseases) – Wereldgezondheidsorganisatie (WHO).
• Nederlandse multidisciplinaire richtlijnen voor trauma- en stressorgerelateerde stoornissen.
• Internationale wetenschappelijke literatuur over traumareacties en het autonome zenuwstelsel.