Sommige mensen met PTSS of CPTSS hebben het gevoel dat zij tijdelijk losraken van zichzelf of van hun omgeving. Alsof alles om hen heen onwerkelijk wordt of alsof zij op de automatische piloot functioneren. Dit wordt dissociatie genoemd. Dissociatie is een beschermingsmechanisme van het brein. Tijdens een overweldigende of levensbedreigende situatie kan het helpen om emoties, pijn of angst tijdelijk op afstand te houden. Wanneer deze reactie ook na het trauma blijft optreden, kan dit het dagelijks leven beïnvloeden. Niet iedereen met PTSS of CPTSS ervaart dissociatie en de klachten kunnen sterk verschillen van persoon tot persoon.
Wat is dissociatie?Goed om te weten
Dissociatie betekent niet dat iemand "gek" is of de controle volledig verliest. Het is een bekende reactie op ernstige of langdurige traumatische ervaringen.
Dissociatie betekent letterlijk loskoppeling. Het brein koppelt tijdelijk bepaalde ervaringen, gevoelens, herinneringen of waarnemingen van elkaar los. Hierdoor kan iemand zich beschermen tegen overweldigende emoties of herinneringen. Tijdens een traumatische gebeurtenis kan dit helpen om te overleven. Wanneer dissociatie later regelmatig blijft optreden, kan dit leiden tot klachten.
Hoe herken je dissociatie?
Dissociatie kan zich op verschillende manieren uiten. Veelvoorkomende kenmerken zijn:
- het gevoel alsof je naar jezelf kijkt;
- het gevoel dat de omgeving onwerkelijk is;
- tijd kwijtraken;
- moeite hebben om gesprekken te volgen;
- automatisch dingen doen zonder je dit later goed te herinneren;
- moeite hebben om emoties te voelen;
- een gevoel van leegte of afwezigheid;
- tijdelijk "wegvallen" tijdens stressvolle situaties.
Verschillende vormen van dissociatie
Dissociatie kent verschillende vormen.
1. Depersonalisatie
Bij depersonalisatie voelt iemand zich los van zichzelf. Mensen beschrijven dit bijvoorbeeld als:
- "Het voelt alsof ik naar mezelf kijk."
- "Ik herken mezelf niet."
- "Alsof ik op de automatische piloot leef."
Bij derealisatie voelt juist de omgeving vreemd of onwerkelijk. Mensen kunnen het gevoel hebben dat:
- alles als een film aanvoelt;
- geluiden anders klinken;
- kleuren anders lijken;
- de wereld ver weg is.
3. Dissociatieve amnesie
Sommige mensen kunnen zich bepaalde delen van een traumatische gebeurtenis of perioden uit hun leven moeilijk herinneren. Dit wordt dissociatieve amnesie genoemd. Het gaat hierbij niet om gewone vergeetachtigheid, maar om geheugenverlies dat samenhangt met traumatische ervaringen.
Waarom ontstaat dissociatie?
Tijdens een overweldigende gebeurtenis probeert het brein iemand te beschermen. Wanneer vechten of vluchten niet mogelijk is, kan het brein overschakelen op een toestand waarin emoties, pijn of angst tijdelijk minder bewust worden ervaren. Dit helpt tijdens het trauma om te overleven. Na afloop van het trauma kan deze beschermingsreactie soms blijven optreden, vooral tijdens stressvolle situaties of wanneer iemand wordt getriggerd.
Hoe kan dissociatie zich uiten in het dagelijks leven?
Dissociatie kan een grote invloed hebben op het dagelijks functioneren. Voorbeelden zijn:
- een gesprek volgen zonder later nog te weten waar het over ging;
- tijdens autorijden ineens merken dat je een deel van de route niet bewust hebt meegemaakt;
- moeite hebben om emoties te voelen;
- het gevoel hebben dat de dag "voorbij is gevlogen";
- tijdelijk niet goed kunnen reageren tijdens stress;
- het gevoel hebben dat je niet echt aanwezig bent.
Hoe kan de omgeving dit ervaren?
Voor partners, familieleden of collega's is dissociatie vaak moeilijk te herkennen. De omgeving kan merken dat iemand:
- afwezig lijkt;
- niet reageert op vragen;
- plotseling stilvalt;
- emotieloos oogt;
- moeite heeft zich dingen te herinneren;
- een lege blik krijgt;
- zich na een stressvolle situatie weinig kan herinneren.
Veelvoorkomende misverstanden
1. "Je let gewoon niet op."
Dissociatie is geen gebrek aan aandacht of interesse. Het is een automatische reactie van het brein.
2. "Je doet alsof."
Dissociatie is een erkend verschijnsel bij trauma en staat niet onder bewuste controle.
3. "Ik word gek."
Veel mensen schrikken van dissociatieve ervaringen. Hoewel deze gevoelens heel beangstigend kunnen zijn, betekenen zij meestal niet dat iemand de werkelijkheid verliest of "gek wordt".
Wanneer is het verstandig hulp te zoeken?
Wanneer dissociatie regelmatig voorkomt, leidt tot geheugenproblemen of het dagelijks functioneren belemmert, is het verstandig professionele hulp te zoeken. Een behandelaar kan helpen om dissociatie beter te begrijpen, triggers te herkennen en technieken aan te leren om weer meer contact te maken met het hier en nu.
Samenvatting
Dissociatie is een beschermingsmechanisme van het brein dat kan ontstaan na een traumatische ervaring. Mensen kunnen zich tijdelijk los voelen van zichzelf, van hun omgeving of moeite hebben met herinneringen. Hoewel dissociatie tijdens een trauma kan helpen om te overleven, kan het later leiden tot klachten in het dagelijks leven. Met passende behandeling leren veel mensen dissociatie beter herkennen en er anders mee omgaan.
Bronnen
Dit artikel is gebaseerd op:
- DSM-5-TR (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) – American Psychiatric Association (APA)
- ICD-11 (International Classification of Diseases) – Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)
- Nederlandse multidisciplinaire richtlijnen voor trauma- en stressorgerelateerde stoornissen
- Internationale wetenschappelijke literatuur over PTSS, CPTSS en dissociatieve symptomen