Veel mensen met PTSS of CPTSS worstelen met gevoelens van schuld, schaamte of zelfverwijt. Deze gevoelens kunnen nog jarenlang aanwezig blijven, zelfs wanneer duidelijk is dat iemand geen schuld had aan wat er is gebeurd. Vooral na langdurig trauma, seksueel misbruik, huiselijk geweld, emotionele mishandeling of narcistisch misbruik kunnen schuld en schaamte diep verankerd raken. Deze gevoelens zijn vaak een gevolg van traumatische ervaringen en zeggen meestal niets over wat iemand werkelijk heeft gedaan of wie iemand is.
Wat is het verschil tussen schuld en schaamte?Goed om te weten
Schuld, schaamte en zelfverwijt komen veel voor bij mensen met PTSS en CPTSS. Het betekent niet automatisch dat iemand daadwerkelijk schuldig is.
Hoewel schuld en schaamte vaak samen voorkomen, betekenen ze niet hetzelfde.
Schuld gaat over iets wat iemand denkt te hebben gedaan. Bijvoorbeeld:
- "Ik had iets moeten doen."
- "Ik had harder moeten wegrennen."
- "Ik had het moeten voorkomen."
- "Er klopt iets niet aan mij."
- "Ik ben zwak."
- "Ik ben niet goed genoeg."
- "Ik ben beschadigd."
Waarom ontstaan deze gevoelens?
Tijdens een traumatische gebeurtenis probeert het brein te begrijpen wat er gebeurt.Soms geeft het een gevoel van controle om te denken: "Als het mijn schuld was, had ik het misschien kunnen voorkomen."
Hoewel deze gedachte pijnlijk is, kan zij tijdens het trauma een gevoel van houvast geven. Na afloop van het trauma kan deze overtuiging echter blijven bestaan, ook wanneer daar geen objectieve reden voor is. Daarnaast kunnen daders slachtoffers bewust de schuld geven van wat er is gebeurd. Dit komt bijvoorbeeld voor bij seksueel misbruik, huiselijk geweld, emotionele mishandeling en narcistisch misbruik. Hierdoor kunnen schuldgevoelens en schaamte nog verder worden versterkt.
Zelfverwijt
Veel mensen blijven zichzelf verwijten maken. Bijvoorbeeld:
- "Waarom ben ik niet weggegaan?"
- "Waarom heb ik niets gezegd?"
- "Waarom heb ik het zo lang laten gebeuren?"
- "Waarom heb ik niemand om hulp gevraagd?"
Overlevingsschuld
Sommige mensen voelen zich schuldig omdat zij een traumatische gebeurtenis hebben overleefd terwijl anderen dat niet deden. Dit wordt overlevingsschuld genoemd. Overlevingsschuld komt onder andere voor na:
- oorlog;
- rampen;
- verkeersongevallen;
- geweld;
- ernstige ongevallen;
- verlies van collega's of medeslachtoffers.
Hoe kunnen schuld en schaamte zich uiten in het dagelijks leven?
Veel mensen herkennen bijvoorbeeld:
- voortdurend piekeren over het verleden;
- jezelf de schuld geven;
- moeite hebben om complimenten te accepteren;
- perfectionisme;
- jezelf wegcijferen;
- bang zijn om fouten te maken;
- sociale contacten vermijden;
- jezelf minder waard vinden dan anderen;
- moeite hebben om hulp te vragen.
Hoe kan de omgeving dit ervaren?
Voor de omgeving is schuld en schaamte vaak minder zichtbaar dan angst of verdriet. Partners, familieleden of vrienden merken soms dat iemand:
- zichzelf voortdurend bekritiseert;
- complimenten wegwuift;
- veel excuses maakt;
- moeilijk hulp accepteert;
- zichzelf snel verantwoordelijk voelt;
- zich terugtrekt.
Hoewel dit goed bedoeld is, verdwijnen schuld- of schaamtegevoelens daardoor meestal niet direct. Begrip, geduld en veiligheid zijn vaak belangrijker dan iemand proberen te overtuigen.
Veelvoorkomende misverstanden
1. "Als je je schuldig voelt, zal het wel jouw schuld zijn."
Nee. Schuldgevoel en werkelijke verantwoordelijkheid zijn niet hetzelfde.
2. "Je moet het gewoon loslaten."
Schuld en schaamte zijn vaak diep verbonden met traumatische ervaringen en verdwijnen meestal niet door er simpelweg anders over te denken.
3. "Waarom blijf je jezelf de schuld geven?"
Voor veel mensen voelt zelfverwijt als een manier om grip te krijgen op iets wat destijds onbegrijpelijk en oncontroleerbaar was.
Wanneer is het verstandig hulp te zoeken?
Wanneer schuld, schaamte of zelfverwijt het dagelijks leven blijven beheersen of herstel in de weg staan, is het verstandig professionele hulp te zoeken. Veel traumabehandelingen besteden aandacht aan deze gevoelens en helpen mensen om stap voor stap een realistischer en milder beeld van zichzelf te ontwikkelen.
Samenvatting
Schuld, schaamte en zelfverwijt komen veel voor bij PTSS en vooral bij CPTSS. Hoewel deze gevoelens heel overtuigend kunnen zijn, betekenen zij meestal niet dat iemand werkelijk verantwoordelijk was voor wat er is gebeurd. Door traumatische ervaringen, overlevingsreacties en manipulatie kunnen deze overtuigingen diep verankerd raken. Met passende behandeling en een veilige omgeving leren veel mensen deze gevoelens beter te begrijpen en geleidelijk los te laten.
Bronnen
Dit artikel is gebaseerd op:
- DSM-5-TR (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) – American Psychiatric Association (APA)
- ICD-11 (International Classification of Diseases) – Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)
- Nederlandse multidisciplinaire richtlijnen voor trauma- en stressorgerelateerde stoornissen
- Internationale wetenschappelijke literatuur over PTSS, CPTSS, schuld, schaamte, morele verwonding (moral injury) en overlevingsschuld