"Ik dacht dat ik eindelijk hulp zou krijgen. Maar na ieder gesprek begon ik steeds meer aan mezelf te twijfelen."
Voor sommige slachtoffers stopt het trauma niet bij de ingrijpende gebeurtenis zelf. Juist tijdens de zoektocht naar hulp kunnen zij opnieuw vastlopen. Zij ervaren dat hun verhaal steeds opnieuw moet worden uitgelegd, dat belangrijke signalen niet lijken te worden gezien of dat de nadruk vooral ligt op wat niet kan worden bewezen. Daardoor kunnen gevoelens van onzekerheid, machteloosheid en zelftwijfel toenemen. Slachtoffers kunnen het gevoel krijgen dat niemand hun verhaal echt begrijpt of serieus neemt.
Wat is institutionele gaslighting?
Institutionele gaslighting is een begrip dat wordt gebruikt wanneer een slachtoffer ervaart dat een organisatie of instelling zijn of haar ervaringen herhaaldelijk ontkent, bagatelliseert of onvoldoende onderzoekt. Hierdoor kan het slachtoffer steeds meer gaan twijfelen aan de eigen waarneming, herinneringen of gevoelens. Het gaat niet om één vervelende reactie of een enkele fout. Het gaat om een patroon waarbij de manier waarop een organisatie reageert ertoe leidt dat een slachtoffer zich steeds minder gehoord en begrepen voelt. Institutionele gaslighting is geen officiële medische diagnose of juridische term, maar een begrip dat steeds vaker wordt gebruikt in wetenschappelijke publicaties en maatschappelijke discussies over trauma en psychisch geweld.
Waarom is psychisch geweld zo moeilijk te herkennen?
Psychisch geweld laat meestal geen zichtbare verwondingen achter. Het bestaat vaak uit een patroon van controle, intimidatie, manipulatie, vernedering of gaslighting dat zich over langere tijd ontwikkelt. Daardoor is het niet altijd eenvoudig om de ernst van de situatie tijdens één gesprek of op basis van één gebeurtenis vast te stellen. Een zorgvuldige beoordeling vraagt daarom om aandacht voor het volledige verhaal, de samenhang tussen gebeurtenissen en het patroon dat zich in de loop van de tijd heeft ontwikkeld.
Hoe kan institutionele gaslighting eruitzien?
Sommige slachtoffers ervaren bijvoorbeeld dat:
- hun verhaal steeds opnieuw in twijfel wordt getrokken;
- signalen van psychisch geweld worden gebagatelliseerd;
- zij voortdurend opnieuw bewijs moeten leveren;
- vooral wordt gekeken naar wat niet kan worden bewezen;
- belangrijke signalen onvoldoende worden onderzocht;
- fouten niet worden erkend of gecorrigeerd;
- zij van de ene instantie naar de andere worden verwezen;
- de nadruk meer ligt op procedures dan op de menselijke situatie.
Waarom kunnen eerste indrukken misleidend zijn?
Professionals moeten soms in korte tijd een eerste indruk vormen. Die eerste indruk is belangrijk, maar vertelt niet altijd het hele verhaal. Mensen die langdurig zijn blootgesteld aan psychisch geweld of trauma kunnen gespannen, emotioneel, wantrouwend of juist opvallend vlak reageren. Dat zijn normale reacties op langdurige stress. Bij sommige vormen van psychisch geweld, zoals narcistisch misbruik, kunnen plegers vriendelijk, sociaal, behulpzaam en overtuigend overkomen. Slachtoffers zijn daarentegen vaak gespannen, emotioneel of uitgeput. Daardoor bestaat het risico dat de eerste indruk een vertekend beeld geeft. Een zorgvuldige beoordeling vraagt daarom om meer dan één gesprek of een eerste indruk alleen.
Voorbeelden
Een volwassen kind vertelt al jarenlang slachtoffer te zijn van psychisch misbruik door een ouder. Tijdens gesprekken maakt de ouder een rustige, betrokken en geloofwaardige indruk. Wanneer vooral wordt afgegaan op deze eerste indruk en de ervaringen van het slachtoffer onvoldoende worden onderzocht, kan het slachtoffer zich opnieuw niet gehoord voelen.Een ander voorbeeld is een slachtoffer van huiselijk of psychisch geweld dat bij meerdere instanties hoort dat er "onvoldoende aanwijzingen" zijn voor mishandeling. Soms is daar zorgvuldig onderzoek aan voorafgegaan. In andere situaties ervaart het slachtoffer dat belangrijke signalen of het patroon van controle, intimidatie en manipulatie onvoldoende zijn onderzocht.
Waarom gebeurt dit?
Institutionele gaslighting ontstaat meestal niet uit kwade wil. Verschillende factoren kunnen hierbij een rol spelen, zoals:
- beperkte kennis over trauma en psychisch geweld;
- hoge werkdruk of tijdsdruk;
- tunnelvisie;
- onvoldoende onderzoek naar alle feiten;
- te veel vertrouwen op een eerste indruk;
- de overtuigingskracht van manipulatieve personen;
- onvoldoende aandacht voor patronen die zich over langere tijd hebben ontwikkeld.
Wat zijn de gevolgen?
Wanneer slachtoffers zich herhaaldelijk niet gehoord voelen, kan dat leiden tot extra psychische schade. Mogelijke gevolgen zijn:
- secundaire victimisatie;
- verlies van vertrouwen in hulpverleners of instanties;
- meer zelftwijfel;
- gevoelens van machteloosheid;
- verergering van PTSS- of CPTSS-klachten;
- angst- of somberheidsklachten;
- sociale terugtrekking;
- het gevoel dat niemand de werkelijkheid ziet.
Wat kun je doen?
Wanneer je het gevoel hebt dat jouw ervaringen niet serieus worden genomen, probeer dan – voor zover dat mogelijk is – de regie over je eigen situatie te houden. Je kunt bijvoorbeeld:
- vragen waarop een conclusie of beslissing is gebaseerd;
- aangeven wanneer je vindt dat belangrijke informatie ontbreekt of onvoldoende is onderzocht;
- belangrijke gesprekken en afspraken voor jezelf vastleggen;
- relevante documenten en correspondentie bewaren;
- iemand meenemen naar een belangrijk gesprek;
- vragen om een tweede beoordeling of een andere contactpersoon als dat mogelijk is;
- een klacht indienen wanneer je meent dat je onzorgvuldig bent behandeld;
- ondersteuning zoeken bij een vertrouwenspersoon, belangenbehartiger of slachtofferorganisatie.
Je gevoelens zijn begrijpelijk
Wanneer je steeds opnieuw het gevoel krijgt dat jouw verhaal niet wordt gehoord of serieus wordt genomen, kan dat veel met je doen. Twijfel aan jezelf is dan een begrijpelijke reactie. Dat betekent niet automatisch dat jouw ervaringen onjuist zijn. Een zorgvuldige beoordeling vraagt om aandacht voor feiten, patronen én de impact die langdurig psychisch geweld op een slachtoffer kan hebben.
Samenvatting
Institutionele gaslighting is een begrip voor situaties waarin slachtoffers ervaren dat organisaties of instellingen hun ervaringen herhaaldelijk ontkennen, bagatelliseren of onvoldoende onderzoeken. Hierdoor kunnen gevoelens van onzekerheid, machteloosheid en zelftwijfel toenemen en kan secundaire victimisatie ontstaan. Het gaat niet om één fout of één vervelende reactie, maar om een patroon waardoor slachtoffers het vertrouwen in zichzelf en in hulpverlenende instanties kunnen verliezen.
Lees ook:
- Dossiers en verslaglegging
- Klacht indienen